Tavla tarihi: kim icat etti, ne zaman bulundu
Tavlayı kimin icat ettiği bilinmiyor. Altışarlı bölümlere ayrılmış, tavlaya benzeyen en eski tahtalar İran'da bulundu ve yaklaşık 4000 yıllık. Bugünkü gibi 24 hane ve 15 pul Roma'daki tabula oyununda vardı. Pullarını birbirine karşı yürüten tavla da kırma olmayan uzun tavla da aynı aileden gelir.
Tavla nasıl ortaya çıktı
Tavla tek bir kişinin ya da tek bir halkın buluşu değil. Zarla oynanan yarış oyunları binlerce yıl içinde değişti: tahta İran'da altışarlı bölümlere ayrıldı, Roma'da 24 haneye indi, kurallar ise çok sonra bugünkü hâlini aldı. Aşağıdaki tarihler, her birinin kaynağıyla birlikte, bu yolun bilinen duraklarıdır.
Tavla ne zaman bulundu
| Ne | Ne zaman | Tavlayla ilgisi |
|---|---|---|
| Ur Kraliyet Oyunu, Mezopotamya | MÖ 2600 civarı | zarla oynanan 20 kareli yarış oyunu, tavlanın uzak akrabası olabilir |
| Şehr-i Sûhte (Yanık Şehir) tahtası, İran | MÖ 3. bin yıl | Ur'daki gibi 20 kareli oyun, tavla değil |
| Cîroft (Jiroft) tahtaları, İran | MÖ 2000 civarı | 12 haneli sıralar, altıya altı bölünmüş: tavla tahtasının ana işareti |
| Roma'da tabula, Zenon'un oyunu | MS 480 civarı | 24 hane, her oyuncuda 15 pul |
| İran'da nard | MS 3.–6. yüzyıl arası | uzun tavlanın atası sayılan oyun |
| İngilizcede "backgammon" kelimesi | 1647 | bugünkü tavlanın batıdaki adı |
| Katlama küpü, New York | 1920'ler | oyunun değerini ikiye katlayan küp |
Kaynaklar: Ur, Roma, nard, 1647 ve katlama küpü için İngilizce Vikipedi'nin "Backgammon" maddesi; Şehr-i Sûhte ve Cîroft için Ulrich Schädler ve Anne-Elizabeth Dunn-Vaturi'nin İranika Ansiklopedisi'ndeki (Encyclopaedia Iranica) "İslam öncesi İran'da masa oyunları" maddesi.
Tavla 5000 yıllık mı
Türkçe sitelerde tavlanın 5000 yıllık olduğu ve en eski tavlanın Şehr-i Sûhte'de bulunduğu sık yazılır. İranika'ya göre bu tam doğru değil. Şehr-i Sûhte'deki tahtada kareleri kıvrılmış bir yılan oluşturur ve oyun, Ur'un kraliyet mezarlarındaki "yirmi kare oyunu" ile aynıdır. Zarla oynanan bir yarış oyunudur, tavlanın akrabasıdır, ama tavla değildir.
Tavlaya asıl benzeyen tahtalar güney İran'da, Cîroft'ta bulundu. Üzerlerinde 12 haneli sıralar var ve her sıra ortadan altışar haneye bölünmüş. Bu bölünme tavla tahtasının en belirgin özelliğidir. İranika bu tahtaları MÖ 2000 civarına tarihler ve tavla ailesinin büyük olasılıkla eski İran'da başladığı sonucuna varır.
Roma'da tavla: tabula
Romalılar "on iki çizgi oyunu" (ludus duodecim scriptorum) oynardı: tahtada 12'şer haneli üç sıra vardı. Tabula büyük olasılıkla bu oyunun sonraki biçimidir: orta sıra kalktı, geriye iki tarafta 12'şer, toplam 24 hane kaldı. Latince tabula "tahta, masa" demektir.
Bu oyunun bilinen en ünlü elini Bizans imparatoru Zenon oynadı, MS 480 civarında. Pozisyonu 6. yüzyılda Agathias bir epigramla anlattı. Her oyuncunun 15 pulu vardı ve üç zar atılıyordu. İngilizce Vikipedi'nin "Tabula (game)" maddesine göre Yunanistan'da bu aileden oyunlara bugün de tavli (τάβλι) denir, Türkiye'de tavla. Türkçe Vikipedi de tavla kelimesini Yunancadan geçen sözcükler arasında sayar.
| Tabula (Zenon, 480) | Tavla | Uzun tavla | |
|---|---|---|---|
| Hane | 24 | 24 | 24 |
| Bir oyuncunun pulu | 15 | 15 | 15 |
| Zar | 3 | 2 | 2 |
| Pullar başlangıçta | tahtanın dışında | dört haneye dizili | hepsi başta |
| Yön | iki oyuncu aynı yöne | birbirine karşı | iki oyuncu aynı yöne |
| Kırma | var | var | yok |
Tavlada pulların hangi haneye konduğu tavla nasıl dizilir yazısında şemalarla.
Tavlayı kim icat etti: nard ve Bozorgmehr efsanesi
İran geleneği oyunu iki kişiye bağlar. İngilizce Vikipedi'nin "Nard (game)" maddesine göre Farsça nard, daha eski nardşir adının kısaltmasıdır. Orta Farsça biçimi nēw-ardaxšīr, yani "yiğit Erdeşir"dir: ad, Sasani hanedanını kuran I. Erdeşir'den gelir. 7. ile 9. yüzyıllar arasında yazılan Çatrang-namak ise oyunun icadını, Sasani şahı I. Hüsrev'in veziri Bozorgmehr'e verir.
Efsaneye göre Hint kralı İran şahına satranç gönderir ve oyunu çözmelerini ister. Bozorgmehr satrancı çözer, karşılığında kendi oyununu Hindistan'a yollar. Tahta yeryüzünü, 30 pul ayın 30 gününü anlatır: 15 beyaz pul gündüz, 15 siyah pul gece. Zar, yıldızların ve göğün dönüşüdür. İranika'daki maddesinde Antonio Panaino bu anlatının tarihsel olarak çok şüpheli olduğunu yazar; efsane, İran bilgeliğinin komşulardan üstün olduğunu göstermek için anlatılmıştır.
Osmanlıcada tavlaya nerd de denirdi. Türkçe Vikipedi bunu Kubbealtı Lugatı'na dayanarak verir.
Uzun tavla nereden geliyor
Nard ailesinin kırma olmayan kolu bugün uzun tavla olarak bilinir. Pulların hepsi tek haneden, baştan çıkar ve iki oyuncu aynı yöne yürür. Özellikle Rusya, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan'da sevilir.
Kuralları adım adım uzun tavla kuralları sayfasında.
Osmanlı'da ve Türkiye'de tavla
İngilizce Vikipedi'nin "Backgammon" maddesi Türkiye'yi tavlanın ulusal oyun sayıldığı ülkeler arasında sayar ve oyunun sevilmesinin Osmanlı döneminde güçlendiğini yazar. Aynı ansiklopedinin "Tavla" maddesine göre Türk usulü tavla katlama küpü olmadan oynanır. Batıdaki backgammon kurallarıyla oynanan tavlaya Türkiye'de modern tavla da denir.
Katlama küpü ne zaman çıktı
Katlama küpü 1920'lerde New York'taki oyun kulüplerinde ortaya çıktı. 1960'larda tavla ABD'de moda oldu. Prens Alexis Obolensky, Mart 1964'te ilk büyük uluslararası backgammon turnuvasını düzenledi. Bu bilgiler İngilizce Vikipedi'nin "Backgammon" maddesinden.
Küpün üzerinde 2, 4, 8, 16, 32 ve 64 yazar. Bu sitede küp tavlada var ve 64'e kadar çıkar; uzun tavlada küp yoktur. Mars ve katmerli marsla birlikte puanın nasıl katlandığı tavlada mars nedir yazısında.
Tarihi olan oyunu oynayın
Tahtanın altışarlı bölümleri yaklaşık 4000 yıldır, 24 hane ve 15 pul Roma'dan beri aynı. Kendiniz deneyin: tavla oyna ya da uzun tavla oyna, bilgisayara karşı ve üye olmadan. Kurallar için tavla kuralları sayfasına, bütün yazılar için öğren bölümüne bakın.