Նարդի ծագում և պատմություն՝ Պարսկաստանից մինչև մեր օրերը

Ով է հորինել նարդին, հայտնի չէ։ Ամենահին տախտակները, որոնց վրա կա երկու շարք՝ վեցական կետով, ինչպես նարդիում, գտնվել են Իրանի հարավում՝ Ջիրոֆթում, և դրանք մոտ 4000 տարեկան են։ Պարսկական լեգենդը հորինողին համարում է VI դարի իմաստուն Բոզորգմեհրին, բայց պատմաբաններն այն հեքիաթ են համարում։

Ով է հորինել նարդին

Ոչ մի մարդ և ոչ մի ժողովուրդ չի կարող համարվել խաղի հեղինակը։ Նարդին ձևավորվել է հազարամյակների ընթացքում․ այս տեսակի տախտակներ եղել են Հին Պարսկաստանում, նման խաղ գիտեին Հռոմում, իսկ այսօրվա կանոնները շատ ավելի ուշ են հայտնվել։

Պարսկական ավանդույթը գյուտը կապում է երկու մարդու հետ։ Միջին պարսկերեն «Արտաշիրի գործերի գիրքը» այն վերագրում է Սասանյան արքայատոհմի հիմնադիր Արտաշիր I-ին (իշխել է 224–241 թվականներին)։ Մեկ այլ տեքստ՝ «Շախմատի բացատրությունը և նարդու գյուտը», վերագրում է Խոսրով I շահի (531–579) վեզիր Բոզորգմեհրին։ Այդպես է գրում «Իրանական հանրագիտարանը» (Encyclopaedia Iranica)՝ նախաիսլամական Պարսկաստանի սեղանի խաղերի մասին հոդվածում։

Բոզորգմեհրի լեգենդը․ ինչ է նշանակում նարդու տախտակը

Պատմությունը վերապատմում է Անտոնիո Պանաինոյի հոդվածը նույն հանրագիտարանում։ Հնդկաստանի արքան Խոսրով շահին ուղարկեց շախմատ և նամակ․ եթե պարսիկ իմաստունները չհասկանան խաղի իմաստը, Պարսկաստանը տուրք կվճարի։ Երեք օր ոչ ոք չէր կարողանում պատասխանել։ Հետո Բոզորգմեհրը բացատրեց շախմատը և երեք անգամ հաղթեց հնդիկ դեսպանին։

Ի պատասխան նա հորինեց իր խաղը և ուղարկեց Հնդկաստան։ Նրանում տախտակը նշանակում էր երկիրը։ 30 քարը՝ ամսվա 30 օրը․ 15 սպիտակը՝ ցերեկը, 15 սևը՝ գիշերը։ Զառը՝ աստղերի և երկնքի պտույտը։ Հնդկաց արքան 40 օր խնդրեց, բայց նրա իմաստունները խաղը չլուծեցին, և տուրքն արդեն Բոզորգմեհրը վերցրեց։

Պանաինոն այս պատմության պատմականությունը շատ կասկածելի է համարում։ Նրա խոսքով՝ նարդու տեսակի խաղը Պարսկաստան է եկել Արևմուտքից, իսկ լեգենդը ցույց էր տալիս պարսկական իմաստության գերազանցությունը հարևանների նկատմամբ։ Մոտ 1000 թվականին նույն պատմությունը վերապատմել է Ֆիրդուսին «Շահնամեում», բայց նարդու փոխարեն նրա մոտ այլ խաղ է, ամենայն հավանականությամբ՝ հորինված։

Որտեղից է «նարդի» բառը

«Նարդ»-ը պարսկական «նարդշիր» բառի կրճատ ձևն է։ Բառը գալիս է միջին պարսկերեն «նև-արտաշիր»-ից․ խաղն անվանվել է Արտաշիր I-ի պատվին։ «Իրանական հանրագիտարանը» անունը թարգմանում է «ազնիվ է Արտաշիրը», անգլերեն Վիքիպեդիան՝ «քաջ Արտաշիր»։ Հայերեն «նարդի» բառը նույն «նարդ»-ից է։

Նարդին 5000 տարեկա՞ն է․ ամենահին տախտակները

Հաճախ գրում են, որ նարդին 5000 տարեկան է, և որ նրա ամենահին տախտակը գտել են Շահրե Սուխթեում՝ Իրանի արևելքի «Այրված քաղաքում»։ Դա այնքան էլ ճիշտ չէ։ Ըստ «Իրանական հանրագիտարանի»՝ Շահրե Սուխթեի տախտակը «քսան դաշտի խաղ» է․ դաշտերը կազմում է ոլորված օձը, իսկ կառուցվածքով այն նման է Միջագետքի Ուր քաղաքի արքայական դամբարանների տախտակներին (մ.թ.ա. III հազարամյակի առաջին կես)։ 2004 թվականի դեկտեմբերին հայտնեցին ևս մեկ այդպիսի տախտակի մասին՝ երկու զառի հետ։ Դա զառերով մրցավազք է, նարդու ազգականը, բայց ոչ ինքը՝ նարդին։

Նարդուն նման տախտակներ գտել են Իրանի հարավում՝ Ջիրոֆթում։ Դրանց վրա 12 դաշտից երեք շարք կա, և յուրաքանչյուր շարք մեջտեղում բաժանված է վեցական դաշտի երկու մասի։ Այդ բաժանումը նարդու տախտակի գլխավոր նշանն է։ Հանրագիտարանը գտածոները թվագրում է մոտավորապես մ.թ.ա. 2000 թվականով և եզրակացնում, որ նարդու ընտանիքը, ամենայն հավանականությամբ, սկսվել է Հին Պարսկաստանում։ Նույն տեսակի երկրորդ տախտակը պահվում է Շվեյցարիայի խաղերի թանգարանում։

Գտածո	Տարիք	Ինչ է
Ուրի արքայական դամբարանների տախտակները, Միջագետք	մ.թ.ա. III հազարամյակի առաջին կես	քսան դաշտի խաղ
Օձաձև տախտակը Շահրե Սուխթեից, Իրան	մ.թ.ա. III հազարամյակ, Ուրի տախտակներից ավելի երիտասարդ	քսան դաշտի խաղ, ինչպես Ուրում
Տախտակները Ջիրոֆթից, Իրան	մոտ մ.թ.ա. 2000 թվական	12 դաշտից շարքեր՝ բաժանված 6-ի և 6-ի, ինչպես նարդիում
Արծաթե գավաթ, Պարսկաստան (Սաքլերի պատկերասրահ, Վաշինգտոն)	VII դար	բուն նարդու առաջին իրեղեն վկայությունը Պարսկաստանում

Աղյուսակի աղբյուրը Ուլրիխ Շեդլերի և Անն-Էլիզաբեթ Դան-Վատյուրիի «Նախաիսլամական Պարսկաստանի սեղանի խաղերը» հոդվածն է «Իրանական հանրագիտարանում»։

Հռոմեական տաբուլա․ նարդի 24 կետով

Հռոմում խաղում էին «տասներկու գծի խաղը» (ludus duodecim scriptorum), հետագայում այն կոչում էին պարզապես «զառեր» (alea) և «տաբուլա»։ Հռոմեական տախտակը նույնպես բաժանված էր վեցական դաշտի մասերի։ Ժամանակի ընթացքում նրա վրա մնաց 24 կետ՝ երկու շարքով, ինչպես հիմա։

Այդ ժամանակների ամենահայտնի խաղը Զենոն կայսեր խաղն է՝ մոտ 480 թվականին։ Նրա դիրքը VI դարում նկարագրել է բանաստեղծ Ագաթիաս Միրինացին՝ էպիգրամում։ Յուրաքանչյուր խաղացող ուներ 15 քար, նետում էին երեք զառ, բոլոր քարերը սկսում էին տախտակից դուրս և գնում էին մեկ ուղղությամբ։ «Տաբուլա» անունից են ծագել «թեյբլզ»-ը (tables)՝ այդպես էին Եվրոպայում կոչում այդ խաղերի ամբողջ ընտանիքը, իսկ հունարեն տաբուլան կոչում էին «տավլի»։

	Տաբուլա (V դար)	Երկար նարդի	Կարճ նարդի
Կետեր տախտակին	24	24	24
Քար մեկ խաղացողի մոտ	15	15	15
Զառեր	3	2	2
Որտեղ են քարերը սկզբում	տախտակից դուրս	բոլորը գլխին	դասավորված են տախտակով
Ուղղություն	երկու խաղացողն էլ մեկ ուղղությամբ	երկուսն էլ մեկ ուղղությամբ	իրար ընդառաջ
Քար խփել	կա	չկա	կա

Ինչպես են քարերը կանգնած սկզբում, ցույց է տրված երկար նարդու կանոններ և կարճ նարդու կանոններ էջերում, իսկ թե ինչու է յուրաքանչյուրին 15 քար՝ նարդու քարեր էջում։

Ինչպես նարդին հասավ Եվրոպա և որտեղից է «բեքգեմոն» բառը

Թեյբլզ ընտանիքի խաղերը Եվրոպայում կային ամբողջ միջնադարում։ Անգլերեն «backgammon» բառն առաջին անգամ հանդիպում է 1647 թվականին՝ Ջեյմս Հաուելի նամակում, «Baggammon» գրությամբ։ Այդ տարեթիվը բերում է Օքսֆորդի անգլերենի բառարանը։

Կրկնապատկման խորանարդը, առանց որի չկա այսօրվա բեքգեմոնը, հորինել են 1920-ականներին Նյու Յորքի խաղային ակումբներում։ 1960-ականներին խաղը նորաձև դարձավ ԱՄՆ-ում։ Իշխան Ալեքսիս Օբոլենսկին 1963 թվականին առաջարկեց մրցաշարերի համակարգ, իսկ 1964 թվականի մարտին անցկացրեց առաջին խոշոր միջազգային մրցաշարը։ Այս տվյալները անգլերեն Վիքիպեդիայի «Backgammon» հոդվածից են։ Կարճ նարդին նույն բեքգեմոնն է՝ նույն դասավորությամբ և քար խփելով։

Երկար նարդի

Երկար նարդին ճյուղ է առանց քար խփելու․ երկու խաղացողն էլ գնում են մեկ ուղղությամբ, իսկ բոլոր 15 քարերը սկսում են գլխից։ Անգլերեն Վիքիպեդիան նարդու մասին հոդվածում գրում է, որ «նարդի» անունով այս խաղը խաղում են Ռուսաստանում և նախկին ԽՍՀՄ մյուս երկրներում։ Խաղն ինքը քայլ առ քայլ նկարագրված է ինչպես խաղալ նարդի էջում։

Խաղացեք պատմություն ունեցող խաղը

Տախտակի բաժանումը վեցական դաշտի մասերի հայտնի է մոտ 4000 տարի, իսկ 24 կետն ու 15 քարը՝ հռոմեական ժամանակներից։ Փորձեք ինքներդ՝ երկար նարդի օնլայն կամ կարճ նարդի օնլայն, համակարգչի հետ, առանց գրանցման։ Երկու խաղի բոլոր կանոնները կանոններ էջում են, բոլոր հոդվածները՝ ուսուցում բաժնում։