ნარდის ისტორია: სპარსეთიდან თბილისამდე

ვინ შექმნა ნარდი, ზუსტად არავინ იცის. ნარდის დაფის მსგავსი უძველესი დაფები, ექვს-ექვს უჯრად გაყოფილი რიგებით, ირანის სამხრეთში, ჯიროფტში იპოვეს. ისინი დაახლოებით 4000 წლისაა. სპარსული ლეგენდა გამომგონებლად ბრძენ ბოზორგმეჰრს ასახელებს, ისტორიკოსები კი ამ ამბავს ზღაპრად თვლიან. ქვემოთ — რა ვიცით ზუსტად და საიდან.

სად შეიქმნა ნარდი და ვინ მოიგონა

ნარდი ერთ ადამიანს ან ერთ ხალხს არ მოუგონია. თამაში ათასობით წლის განმავლობაში ყალიბდებოდა: ასეთი დაფები ძველ სპარსეთში იყო, მსგავს თამაშს რომში თამაშობდნენ, დღევანდელი წესები კი ბევრად გვიან გაჩნდა. სპარსული ტრადიცია გამოგონებას ორ ადამიანს უკავშირებს. საშუალო სპარსული ტექსტი „არდაშირის საქმეთა წიგნი“ მას არდაშირ I-ს მიაწერს, სასანიანთა დინასტიის დამაარსებელს (მეფობდა 224–241 წლებში). მეორე ტექსტი, „ჭადრაკის ახსნა და ნარდის გამოგონება“, — ვეზირ ბოზორგმეჰრს, შაჰ ხოსრო I-ის (531–579) კარზე. ასე წერს „ირანის ენციკლოპედია“ (Encyclopaedia Iranica) სტატიაში ისლამამდელი სპარსეთის სამაგიდო თამაშებზე.

ნარდი და ჭადრაკი: ლეგენდა ბოზორგმეჰრზე

ამბავს იმავე ენციკლოპედიაში ანტონიო პანაინოს სტატია ჰყვება. ინდოეთის მეფემ შაჰ ხოსროს ჭადრაკი და წერილი გაუგზავნა: თუ სპარსი ბრძენები თამაშის აზრს ვერ მიხვდებიან, სპარსეთი ხარკს გადაიხდის. სამი დღე პასუხი ვერავინ გასცა. შემდეგ ბოზორგმეჰრმა ჭადრაკი ახსნა და ინდოელ ელჩს სამჯერ მოუგო.

პასუხად მან თავისი თამაში მოიგონა და ინდოეთში გაგზავნა. დაფა დედამიწას ნიშნავდა. 30 ქვა — თვის 30 დღე-ღამეს: 15 თეთრი — დღეს, 15 შავი — ღამეს. კამათელი — ვარსკვლავებისა და ცის ბრუნვას. ინდოეთის მეფემ 40 დღე ითხოვა, მაგრამ მისმა ბრძენებმა თამაში ვერ ამოხსნეს, და ხარკი ბოზორგმეჰრმა წაიღო.

პანაინო ამ ამბის ისტორიულობას ძალიან საეჭვოდ თვლის. მისი თქმით, ნარდის ტიპის თამაში სპარსეთში დასავლეთიდან მოვიდა, ლეგენდა კი სპარსული სიბრძნის უპირატესობას აჩვენებდა. დაახლოებით 1000 წელს იგივე ამბავი ფირდოუსიმ მოყვა „შაჰნამეში“, ოღონდ ნარდის ნაცვლად მასთან სხვა თამაშია, სავარაუდოდ გამოგონილი.

საიდან მოდის სიტყვა „ნარდი“

„ნარდი“ სპარსული „ნარდშირის“ შემოკლებაა. სიტყვა საშუალო სპარსულ „ნევ-არდაშირს“ უბრუნდება: თამაშს არდაშირ I-ის სახელი დაარქვეს. „ირანის ენციკლოპედია“ სახელს თარგმნის, როგორც „კეთილშობილია არდაშირი“, ინგლისური ვიკიპედია — „მამაცი არდაშირი“. სპარსულია კამათლის რიცხვების სახელებიც, რომლებსაც მაგიდასთან დღესაც ამბობენ: იაქ, დუ, სე, ჩარ, ფანჯ, შაშ. ყველა მათგანი და 21 გაგორების სახელი — გვერდზე ნარდის სახელები.

ნარდი მართლა 5000 წლისაა?

ხშირად წერენ, რომ ნარდი 5000 ან მეტი წლისაა და რომ მისი უძველესი დაფა შაჰრ-ი სუხთაში, ირანის აღმოსავლეთში, „დამწვარ ქალაქში“ იპოვეს. ეს ზუსტად ასე არ არის. „ირანის ენციკლოპედიის“ მიხედვით, შაჰრ-ი სუხთას დაფა „ოცი უჯრის თამაშია“: უჯრებს მასზე დახვეული გველი ქმნის, და ის ურის სამეფო სამარხების დაფებს ჰგავს მესოპოტამიაში (ძვ. წ. III ათასწლეულის პირველი ნახევარი). 2004 წლის დეკემბერში იქ კიდევ ერთი ასეთი დაფის პოვნა გამოაცხადეს, ორ კამათელთან ერთად. ეს კამათლით რბოლაა, ნარდის ნათესავი, მაგრამ არა თავად ნარდი.

ნარდის მსგავსი დაფები იპოვეს ჯიროფტში, ირანის სამხრეთში. მათზე სამი რიგია, თითოეულში 12 უჯრა, და ყოველი რიგი შუაზე ექვს-ექვს უჯრად იყოფა. ეს დაყოფა ნარდის დაფის მთავარი ნიშანია. ენციკლოპედია ნაპოვნს დაახლოებით ძვ. წ. 2000 წლით ათარიღებს და ასკვნის, რომ ნარდის ოჯახი, როგორც ჩანს, ძველ სპარსეთში დაიწყო. იმავე ტიპის მეორე დაფა შვეიცარიის თამაშების მუზეუმში ინახება.

ნაპოვნი	ასაკი	რა არის
დაფები ურის სამეფო სამარხებიდან, მესოპოტამია	ძვ. წ. III ათასწლეულის პირველი ნახევარი	ოცი უჯრის თამაში
გველის დაფა შაჰრ-ი სუხთადან, ირანი	ძვ. წ. III ათასწლეული, ურის დაფებზე ახალგაზრდა	ოცი უჯრის თამაში, როგორც ურში
დაფები ჯიროფტიდან, ირანი	დაახლოებით ძვ. წ. 2000 წელი	რიგები 12 უჯრით, გაყოფილი 6-ად და 6-ად, როგორც ნარდში
ვერცხლის თასი, სპარსეთი (საკლერის გალერეა, ვაშინგტონი)	VII საუკუნე	თავად ნარდის პირველი ნივთიერი მოწმობა სპარსეთში

ცხრილის წყაროა ულრიხ შედლერისა და ან-ელიზაბეტ დან-ვატიურის სტატია „ისლამამდელი სპარსეთის სამაგიდო თამაშები“ „ირანის ენციკლოპედიაში“.

რომაული ტაბულა: ნარდი 24 უჯრით

რომში თამაშობდნენ „თორმეტი ხაზის თამაშს“ (ludus duodecim scriptorum), მოგვიანებით მას უბრალოდ „კამათელს“ (alea) და „ტაბულას“ ეძახდნენ. რომაული დაფაც ექვს-ექვს უჯრად იყოფოდა. დროთა განმავლობაში მასზე 24 უჯრა დარჩა ორ რიგად, როგორც დღეს.

იმ დროის ყველაზე ცნობილი პარტია იმპერატორ ზენონის თამაშია, დაახლოებით 480 წელს. მისი პოზიცია VI საუკუნეში ეპიგრამაში აღწერა პოეტმა აგათია მირინელმა. თითოეულ მოთამაშეს 15 ქვა ჰქონდა, აგორებდნენ სამ კამათელს, ყველა ქვა დაფის გარეთ იწყებდა და ერთი მიმართულებით მიდიოდა. „ტაბულასგან“ მოდის „ტაბლები“ — ასე ეძახდნენ ევროპაში ამ თამაშების მთელ ოჯახს, ბერძნულად კი ტაბულას „ტავლი“ ერქვა.

	ტაბულა (V საუკუნე)	გრძელი ნარდი	მოკლე ნარდი
უჯრები დაფაზე	24	24	24
ქვები მოთამაშეს	15	15	15
კამათლები	3	2	2
სად დგას ქვები დასაწყისში	დაფის გარეთ	ყველა თავზე	დაფაზე გაშლილი
მიმართულება	ორივე ერთი მხარეს	ორივე ერთი მხარეს	ერთმანეთის შესახვედრად
ქვის მოკვლა	არის	არ არის	არის

როგორ დგას ქვები ორივე თამაშის დასაწყისში, ნაჩვენებია გვერდებზე ნარდის წესები (მოკლე ნარდი) და გრძელი ნარდის წესები.

ნარდი ევროპაში და სიტყვა „ბექგემონი“

ტაბლების ოჯახის თამაშები ევროპაში მთელი შუა საუკუნეები იყო. ინგლისური სიტყვა „ბექგემონი“ (backgammon) პირველად 1647 წელს გვხვდება, ჯეიმს ჰაუელის წერილში, ჩანაწერით „Baggammon“. ამ თარიღს ინგლისური ენის ოქსფორდის ლექსიკონი იძლევა.

დავის კუბი, რომლის გარეშეც თანამედროვე ბექგემონი არ თამაშდება, 1920-იან წლებში ნიუ-იორკის სათამაშო კლუბებში მოიგონეს. 1960-იან წლებში თამაში აშშ-ში მოდური გახდა. თავადმა ალექსის ობოლენსკიმ 1963 წელს ტურნირების სისტემა შემოგვთავაზა, 1964 წლის მარტში კი პირველი დიდი საერთაშორისო ტურნირი ჩაატარა. ეს ცნობები ინგლისური ვიკიპედიის სტატიიდანაა „Backgammon“. მოკლე ნარდი იგივე ბექგემონია: ქვები ერთმანეთის შესახვედრად მიდის და მარტო ქვის მოკვლა შეიძლება.

გრძელი ნარდი

გრძელი ნარდი მოკვლის გარეშე ტოტია: ორივე მოთამაშე ერთი მიმართულებით მიდის, თხუთმეტივე ქვა კი თავიდან იწყებს. ინგლისური ვიკიპედია ნარდის სტატიაში წერს, რომ სახელით „ნარდი“ ამ თამაშს რუსეთსა და ყოფილი სსრკ-ის სხვა ქვეყნებში თამაშობენ. თამაში ნულიდან, პირველი პარტია სვლა-სვლა, ნაჩვენებია სტატიაში როგორ ვითამაშოთ ნარდი.

ნარდის მსოფლიო ჩემპიონატი საქართველოში

2026 წელს თბილისში გრძელი ნარდის მსოფლიო ჩემპიონატი გაიმართა. ის ნარდის საერთაშორისო ფედერაციამ (IBF) ჩაატარა, „ბოლშოი სპორტმა“ კი გრძელი ნარდის ისტორიაში პირველ ოფიციალურ მსოფლიო ჩემპიონატად მოიხსენია. რუსეთის ნარდის ფედერაციის გამოქვეყნებული შედეგებით, თბილისში 59 ქვეყნის 517 მოთამაშე თამაშობდა, საპრიზო ფონდი 500 000 დოლარი იყო. ჩემპიონატთან ერთად მოკლე ნარდის ტურნირი Georgian Grand Prix გაიმართა.

	გრძელი ნარდის მსოფლიო ჩემპიონატი 2026
ქალაქი	თბილისი
პროგრამა	28 მაისი – 3 ივნისი
შეჯიბრებები	29 მაისი – 2 ივნისი
მოთამაშეები	517, 59 ქვეყნიდან
საპრიზო ფონდი	500 000 დოლარი

პროგრამის თარიღები რუსეთის ნარდის ფედერაციის (sportnardy.ru) კალენდრიდანაა, შეჯიბრებების თარიღები — თათარსტანის სპორტის სამინისტროს პრესსამსახურის ცნობიდან.

ითამაშეთ თამაში ისტორიით

დაფის ექვს-ექვს უჯრად დაყოფა დაახლოებით 4000 წელია ცნობილი, 24 უჯრა და 15 ქვა კი — რომაული დროიდან. სცადეთ თავად: გრძელი ნარდი ონლაინ ან მოკლე ნარდი ონლაინ ბოტთან, რეგისტრაციის გარეშე. ორივე თამაშის ყველა წესი — გვერდზე წესები, ყველა სტატია — განყოფილებაში სწავლა.