Nərd tarixi: qədim İrandan bu günə
Nərdi kimin icad etdiyi məlum deyil. Nərd taxtasına bənzəyən, altı xanalıq bloklara bölünmüş ən qədim taxtalar İranın cənubunda, Ciroftda tapılıb; onların təxminən 4000 yaşı var. Fars əfsanəsi nərdi VI əsrdə yaşamış vəzir Bozorqmehrə aid edir, amma tarixçilər buna şübhə ilə baxır. Aşağıda dəqiq bilinənlər və mənbələri.
Nərd harada yaranıb
Nərd bir gündə yaranmayıb. Zərlə oynanan yarış oyunları min illər boyu dəyişib: nərd tipli taxtalar qədim İranda olub, buna bənzər oyunu Romada da bilirdilər, bugünkü qaydalar isə çox sonra formalaşıb. «İranika ensiklopediyası»nın (Encyclopaedia Iranica) islamdan əvvəlki İranın stolüstü oyunlarına həsr olunmuş məqaləsi belə nəticəyə gəlir: nərd ailəsi, görünür, qədim İranda başlayıb. Azərbaycan Vikipediyasındakı «Nərd» məqaləsi də oyunun stolüstü oyun kimi eramızın III–VI əsrlərində, Sasanilər dövründə ortaya çıxdığını yazır və eyni ensiklopediyaya istinad edir.
Nərdi kim icad edib
Fars ənənəsi ixtiranı iki adla bağlayır. Orta fars dilində yazılmış «Ərdəşirin əməlləri kitabı» onu Sasani sülaləsinin banisi I Ərdəşirə (224–241-ci illərdə hökmdar olub) aid edir. Başqa bir mətn, «Şahmatın izahı və nərdin icadı», ixtiraçı kimi I Xosrovun (531–579) vəziri Bozorqmehri göstərir. Bunu «İranika ensiklopediyası» yazır.
Bozorqmehr əfsanəsi: nərd taxtası nəyi bildirir
Əhvalatı Antonio Panaino həmin ensiklopediyadakı məqaləsində danışır. Hind hökmdarı Xosrov şaha şahmat və məktub göndərir: fars müdrikləri oyunun mənasını anlamasa, İran xərac verəcək. Üç gün heç kim cavab tapa bilmir. Sonra Bozorqmehr şahmatı izah edir və hind elçisini üç dəfə udur.
Cavab olaraq o, öz oyununu düşünüb Hindistana göndərir. Bu oyunda taxta yer üzünü bildirir. 30 daş ayın 30 gününü bildirir: 15 ağ daş gündüz, 15 qara daş gecədir. Zər ulduzların və göyün fırlanmasıdır. Hind hökmdarı 40 gün möhlət istəyir, amma onun müdrikləri oyunun sirrini aça bilmir, və xəracı bu dəfə Bozorqmehr alır.
Panaino bu əhvalatın tarixi həqiqət olmasına çox şübhə ilə baxır. Onun fikrincə, nərd tipli oyun İrana qərbdən gəlib, əfsanə isə fars müdrikliyinin qonşulardan üstün olduğunu göstərmək üçün danışılıb. Təxminən 1000-ci ildə Firdovsi «Şahnamə»də bu əhvalatı təkrar danışır, amma onda nərdin yerində başqa, çox güman ki uydurma bir oyun var.
Nərd sözünün mənası
«Nərd» fars dilindəki «nərdəşir» sözünün qısaldılmış formasıdır. Söz orta fars dilindəki «nev-Ərdəşir» adından gəlir: oyunu I Ərdəşirin şərəfinə adlandırıblar. «İranika ensiklopediyası» adı «Ərdəşir nəcibdir», ingilis Vikipediyası isə «igid Ərdəşir» kimi tərcümə edir. Yəni «nərd» sözünün özündə oyunu icad etdiyi deyilən hökmdarın adı yaşayır.
Nərd oynayanların zər rəqəmlərinə dediyi yek, du, sə, çahar, pənc, şeş də fars saylarıdır. Onların hamısı nərd zər adları səhifəsində cədvəldədir.
Nərdin 5000 yaşı varmı: ən qədim taxtalar
Tez-tez yazırlar ki, nərdin 5000 yaşı var və ən qədim taxtası İranın şərqində, Şəhri-Suxtədə («Yanmış şəhər») tapılıb. Bu tam doğru deyil. «İranika ensiklopediyası»na görə, Şəhri-Suxtə taxtası «iyirmi xana oyunu»dur: xanaları qıvrılmış ilan əmələ gətirir, quruluşu isə Mesopotamiyada, Urun şah məzarlarından çıxan taxtalar kimidir. 2004-cü ilin dekabrında oradan iki zərlə birlikdə daha bir belə taxtanın tapıldığı bildirilib. Bu, zərlə oynanan yarış oyunudur, nərdin qohumudur, amma nərdin özü deyil.
Nərdə bənzəyən taxtalar İranın cənubunda, Ciroftda tapılıb. Onlarda 12 xanalıq üç sıra var və hər sıra ortadan altı xanalıq iki bloka bölünüb. Belə bölgü nərd taxtasının əsas əlamətidir. Ensiklopediya bu tapıntıları təxminən eramızdan əvvəl 2000-ci ilə aid edir. Eyni tipli ikinci taxta İsveçrə Oyunlar Muzeyində saxlanılır.
| Tapıntı | Yaşı | Nədir |
|---|---|---|
| Urun şah məzarlarından taxtalar, Mesopotamiya | e.ə. III minilliyin birinci yarısı | iyirmi xana oyunu |
| Şəhri-Suxtədən ilan şəkilli taxta, İran | e.ə. III minillik, Ur taxtalarından cavan | Urdakı kimi iyirmi xana oyunu |
| Ciroft taxtaları, İran | təxminən e.ə. 2000-ci il | 12 xanalıq sıralar, nərddəki kimi 6 və 6-ya bölünüb |
| Gümüş kasa, İran (Saklər qalereyası, Vaşinqton) | VII əsr | İranda nərdin özünün ilk maddi sübutu |
Cədvəlin mənbəyi Ulrix Şedler və Ann-Elizabet Dann-Vatürinin «İranika ensiklopediyası»ndakı «İslamdan əvvəlki İranın stolüstü oyunları» məqaləsidir.
Azərbaycanda tapılan qədim oyun
Azərbaycanda da çox qədim bir oyun izi var. 2018-ci ilin dekabrında Amerika Təbiət Tarixi Muzeyinin arxeoloqu Valter Krist Azərbaycanda, qaya sığınacağının döşəməsində oyulmuş «58 deşik» oyununu təsvir etdi; Yahoo News bunu təxminən 4000 il əvvəl köçərilərin oynadığı oyun kimi yazdı. Məqaləyə görə, bu oyun bugünkü nərdə bənzəyir, daşları da çınqıl və ya toxum olub. Amma onun qaydalarını heç kim bilmir, ona görə bu, nərdin özü deyil, uzaq qohumudur.
Roma tabulası: 24 xanalı nərd
Romada «on iki xətt oyunu» (ludus duodecim scriptorum) oynayırdılar, sonra ona sadəcə «zər» (alea) və «tabula» dedilər. Roma taxtası da altı xanalıq bloklara bölünürdü. Zaman keçdikcə onda indiki kimi iki sırada 24 xana qaldı.
O dövrün ən məşhur oyunu imperator Zenonun təxminən 480-ci ildəki oyunudur. Onun mövqeyini VI əsrdə şair Aqatiy Mirineyli epiqramında təsvir edib. Hər oyunçunun 15 daşı var idi, üç zər atırdılar, bütün daşlar oyuna taxtadan kənarda başlayır və bir istiqamətdə gedirdi. «Tabula» sözündən Avropada bu oyunlar ailəsinin ümumi adı olan «tables» gəlib, yunanca isə tabulaya «tavli» deyirdilər.
| Tabula (V əsr) | Uzun nərd | Qısa nərd (döymə) | |
|---|---|---|---|
| Taxtada xana | 24 | 24 | 24 |
| Oyunçunun daşı | 15 | 15 | 15 |
| Zər | 3 | 2 | 2 |
| Başlanğıcda daşlar | taxtadan kənarda | 15-i də başda, bir xanada | dörd xanaya düzülüb |
| İstiqamət | hər iki oyunçu bir tərəfə | hər iki oyunçu bir tərəfə | bir-birinə qarşı |
| Daş vurmaq | var | yoxdur | var |
Hər iki oyunda daşların başlanğıcda necə durduğu uzun nərd qaydaları və qısa nərd qaydaları səhifələrində şəkillə göstərilib.
Nərd Avropaya necə gəldi və «bekgemmon» sözü haradandır
Tables ailəsinin oyunları bütün orta əsrlər boyu Avropada olub. İngiliscə «backgammon» sözü ilk dəfə 1647-ci ildə Ceyms Hauellin məktubunda «Baggammon» yazılışı ilə rast gəlinir. Bu tarixi Oksford ingilis dili lüğəti verir.
Müasir bekgemmonun ayrılmaz hissəsi olan ikiqat kubunu 1920-ci illərdə Nyu-York oyun klublarında düşünüblər. 1960-cı illərdə oyun ABŞ-da dəbə düşdü. Knyaz Aleksis Obolenski 1963-cü ildə turnir sistemi təklif etdi, 1964-cü ilin martında isə ilk böyük beynəlxalq turniri keçirdi. Bu məlumatlar ingilis Vikipediyasının «Backgammon» məqaləsindəndir. Qısa nərd, yəni döymə, elə bekgemmondur.
Uzun nərd
Uzun nərd daş vurulmayan qoldur: hər iki oyunçu bir istiqamətdə gedir, 15 daşın hamısı başdan başlayır. İngilis Vikipediyası nərd haqqında məqaləsində yazır ki, Rusiyada və keçmiş SSRİ ölkələrində bu oyunu «nardı» adı ilə oynayırlar. Azərbaycanda da «nərd» deyəndə çox vaxt məhz uzun nərdi nəzərdə tuturlar. Oyunun özü addım-addım nərd necə oynanılır səhifəsində, 15 daş və 30 daşın hesabı isə nərd neçə daş olur səhifəsindədir.
Tarixi olan oyunu oynayın
Taxtanın altı xanalıq bloklara bölünməsi təxminən 4000 ildir məlumdur, 24 xana və 15 daş isə Roma dövründən. Özünüz sınayın: uzun nərd onlayn və ya qısa nərd onlayn, kompüterlə, qeydiyyatsız. Hər iki oyunun bütün qaydaları qaydalar səhifəsində, bütün məqalələr isə öyrənmə bölməsindədir.